Neurenbergse processen gids — Memorium Nürnberger Prozesse en wat te zien
Waar vonden de Neurenbergse processen plaats en kan ik dat bezoeken?
De Neurenbergse processen vonden plaats in het Paleis van Justitie in Neurenberg (Justizgebäude Nürnberg) aan de Bärenschanzstrasse 72. Zaal 600, waar het hoofdproces van het Internationaal Militair Tribunaal van november 1945 tot oktober 1946 plaatsvond, wordt nog steeds gebruikt als actieve rechtbank maar opent voor bezoekers wanneer er geen zitting is. Het Memorium Nürnberger Prozesse — het aangrenzende museum — is dagelijks open behalve op dinsdag.
De Neurenbergse processen in hun historische context
Tussen 20 november 1945 en 1 oktober 1946 berechtten de vier geallieerde mogendheden — de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en de Sovjet-Unie — 24 overlevende hoge nazi-leiders voor een Internationaal Militair Tribunaal (IMT) in Neurenberg. Het proces, gehouden in Zaal 600 van het Paleis van Justitie, vervolgde verdachten op vier aanklachten: misdaden tegen de vrede, oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid en samenzwering om deze misdaden te begaan.
De Neurenbergse processen waren ongekend. Voor het eerst in de geschiedenis werden politieke en militaire leiders van een verslagen staat individueel verantwoordelijk gehouden voor de beslissingen die ze in functie hadden genomen. Het principe — dat bevelen opvolgen misdadig gedrag niet verontschuldigt en dat misdaden tegen de menselijkheid nationale soevereiniteit overstijgen — transformeerde het internationale recht en legde de fundamenten voor het latere VN-Handvest en de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens.
De Neurenbergse processen begrijpen is niet alleen van historisch belang maar ook als levend juridisch en moreel kader. Het Memorium Nürnberger Prozesse, het herdenkingsmuseum naast Zaal 600, maakt dit argument direct en effectief.
Waarom Neurenberg?
Neurenberg was geen voor de hand liggende keuze voor de tribunalen. Het was zwaar gebombardeerd — ruwweg 90 procent van de middeleeuwse oude stad was vernietigd — en het Paleis van Justitie zelf was beschadigd. Maar de geallieerden kozen het om redenen die verder gingen dan logistiek.
Neurenberg was al sinds 1927 de spirituele hoofdstad van de nazibeweging, toen de eerste grote NSDAP-partijrally er werd gehouden. Het Reichsparteitagsgelände — de enorme rallylieplaatsen ontworpen door Albert Speer — was waar de jaarlijkse gechoreo-grafeerde spektakels van het naziregime werden geënsceneerd, waaronder de rally van 1935 waarbij de Neurenbergse Wetten werden afgekondigd, die Joden de Duitse staatsburgerschap ontnamen. Het proces in Neurenberg plaatsen was een bewuste omkering: de stad die nazi-triomfalisme had gehuisvest zou nu verantwoording huisvesten.
Pragmatisch gezien had het Paleis van Justitie aan de Bärenschanzstrasse een grote, intact rechtszaal (Zaal 600, capaciteit approximately 200 mensen voor de behoeften van het proces) en een aangrenzend gevangeniscomplex in hetzelfde gebouw. Verdachten konden op één locatie worden vastgehouden, berecht en veroordeeld.
De verdachten en de vonnissen
Het hoofd-IMT-proces in Zaal 600 bracht 24 verdachten voor de rechter, hoewel één (Robert Ley) zelfmoord pleegde voor de procedure begon en één (Gustav Krupp) medisch ongeschikt werd verklaard. De 22 verdachten die terechtstonden waren onder meer:
Hermann Göring — Rijksmaarschalk, hoofd van de Luftwaffe en oorspronkelijke architect van de Gestapo. Veroordeeld op alle vier aanklachten, ter dood veroordeeld. Pleegde zelfmoord met een cyanidecapsule uren voor zijn geplande executie.
Rudolf Hess — Hitlers plaatsvervanger, die in 1941 in een bizarre solovliegmissie naar Schotland was gevlogen en voor de rest van de oorlog in Groot-Brittannië was opgesloten. Veroordeeld op aanklachten één en twee, tot levenslange gevangenisstraf veroordeeld. Hij stierf in 1987 op 93-jarige leeftijd in de gevangenis van Spandau, Berlijn — de laatste gevangene die er vastzat.
Joachim von Ribbentrop — Minister van Buitenlandse Zaken die het Molotov-Ribbentrop-pact onderhandelde. Veroordeeld op alle vier aanklachten, opgehangen op 16 oktober 1946.
Wilhelm Keitel — Hoofd van het Opperbevel van de Wehrmacht. Veroordeeld op alle vier aanklachten, opgehangen.
Albert Speer — Hitlers architect en later minister van bewapening, die beweerde onwetend te zijn van de Holocaust. Veroordeeld op aanklachten drie en vier, veroordeeld tot 20 jaar gevangenisstraf. Zijn optreden voor de rechter — spijt uitdrukken, zich distantiëren van Himmler — werd controversieel; historici debatteren over de oprechtheid van zijn beweringen.
Karl Dönitz — Vlootcommandant, korte tijd Hitlers opvolger. Veroordeeld op aanklachten twee en drie, veroordeeld tot 10 jaar gevangenisstraf.
Hans Frank — Gouverneur-generaal van bezet Polen. Veroordeeld en opgehangen.
Van de 22 verdachten die terechtstonden: 12 kregen doodvonnissen, 3 kregen levenslange gevangenisstraf, 4 kregen gevangenisstraffen van 10 tot 20 jaar, en 3 werden vrijgesproken. Tien verdachten werden opgehangen op 16 oktober 1946 in de gevangenisgymnastiekzaal (Göring was de avond ervoor al gestorven). De zelfmoord van Hermann Göring aan de vooravond van zijn executie was een aanzienlijke verlegenheid voor de geallieerden.
De opvolgende Neurenbergse processen (1946 tot 1949)
Het hoofd-IMT-proces werd gevolgd door twaalf opvolgende processen voor Amerikaanse militaire tribunalen, gehouden in dezelfde Zaal 600 tussen 1946 en 1949. Deze processen vervolgden specifieke groepen daders:
- Artsen die medische experimenten uitvoerden op concentratiekampgevangenen (Artsenproces)
- Nazistische rechters die de rechtsterror van het regime beheerden (Rechtersproces)
- Commandanten van SS-Einsatzgruepen die massaexecuties van Joden op het oostfront uitvoerden
- Hogere leidinggevenden van Krupp en I.G. Farben die dwangarbeiders hadden gebruikt
- Militaire commandanten (het OKW-proces)
- SS- en concentratiekampfunctionarissen (de Pohl-zaak)
De opvolgende processen breidden de rechtsbeginselen van het IMT uit en ontwikkelden het concept van misdaden tegen de menselijkheid in het internationale recht verder. De tentoonstelling van het Memorium behandelt ze in detail.
Het Memorium Nürnberger Prozesse
Het Memorium Nürnberger Prozesse is het herdenkingsmuseum naast Zaal 600, geopend in 2010. Het bevindt zich in een deel van het Paleis van Justitie en documenteert de processen, hun juridische betekenis en hun historische context.
De tentoonstelling
De permanente tentoonstelling van het Memorium is in vier secties georganiseerd:
Achtergrond — de misdaden van nazi-Duitsland, de geallieerde beslissing tot vervolging en het juridische kader dat voor de processen werd ontwikkeld.
Verloop van de processen — een gedetailleerde chronologische beschrijving van het hoofd-IMT-proces, de verdachten, het gepresenteerde bewijs en de vonnissen.
Juridisch erfgoed — hoe de Neurenbergse beginselen het latere internationale recht beïnvloedden: het VN-Handvest, het Genocidverdrag, de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, het Internationaal Strafhof.
Geheugen — hoe de processen zijn herinnerd, besproken en herevalueerd sinds 1946.
De tentoonstelling maakt gebruik van uitgebreid gearchiveerd filmmateriaal — de Neurenbergse processen waren de eerste grote internationale rechtszaak die in hun geheel werd gefotografeerd en gefilmd, inclusief de executies. Een deel van dit materiaal wordt in de tentoonstelling gebruikt.
Zaal 600
Zaal 600 is de meest betekenisvolle enkele ruimte in het gebouw. De zaal is grotendeels bewaard in zijn configuratie van 1945 — de verhoogde bank voor de rechters, de beklaagdenbank waar verdachten met hun bewakers zaten, de tolkencabine (de processen gebruikten het eerste grote simultaaninterpretatiesysteem, waarbij verdachten en raadslieden koptelefoons droegen). De zaal binnenlopen is een directe ontmoeting met een beslissend moment in de rechtsgeschiedenis.
De rechtszaal wordt nog steeds gebruikt voor werkelijke processen in het Duitse rechtssysteem en is alleen toegankelijk voor bezoekers wanneer de rechtbank niet in zitting is. Het Memorium geeft informatie over wanneer toegang mogelijk is; het is de moeite waard om dit voor je bezoek te controleren.
Praktische informatie:
- Adres: Bärenschanzstrasse 72, 90429 Neurenberg
- Openingstijden: woensdag tot maandag 10:00 tot 18:00. Gesloten op dinsdagen.
- Toegangsprijs: €7,50 voor volwassenen, €1,50 gereduceerd (prijzen 2026).
- Er naartoe vanuit Neurenberg Hauptbahnhof: Tram 9 naar Sielstrasse of bus 36 naar Justizgebäude. Rit approximately 20 minuten. Een taxi vanuit het Hauptbahnhof duurt approximately 15 minuten.
De nazi-partijrallylieplaatsen (Dokumentationszentrum Reichsparteitagsgelände)
Alleen het Memorium bezoeken mist een van de meest buitengewone overlevende fysieke relikwieën uit het nazi-tijdperk. De nazi-partijrallylieplaatsen — het Zeppelinfeld, de Zeppelinhauptribüne en de onvoltooide Kongresshalle — liggen aan het zuidelijke einde van Neurenberg, approximately 4 km van het stadscentrum.
Het Dokumentationszentrum Reichsparteitagsgelände, gehuisvest in de onvoltooide Kongresshalle, bevat een permanente tentoonstelling over de geschiedenis en het doel van de rally’s, de propagandafilms (met name Leni Riefenstahls “Triumph des Willens”) en de architectuur van de macht. De Zeppelinhauptribüne — de tribune waarvanaf Hitler honderdduizenden volgelingen toesprak — staat nog steeds op het Zeppelinfeld, hoewel het in slechte staat verkeert en vanwege structurele bezorgdheden alleen met begeleide rondleidingen toegankelijk is. Amerikaanse troepen hielden in 1945 een racemeeting op het veld en verwijderden het centrale hakenkruis met explosieven.
Openingstijden: woensdag tot maandag 09:00 tot 18:00 (tot 20:00 op donderdag). Toegangsprijs €6. Dichtstbijzijnde tramhalte: Doku-Zentrum.
Van München naar Neurenberg
De meest praktische route is de ICE- of IC-trein van München Hauptbahnhof naar Neurenberg Hauptbahnhof, die meerdere keren per uur rijdt en approximately één uur duurt. Kaarten op voorhand van Deutsche Bahn beginnen bij approximately €30 voor een dagretour.
Het Bayern-Ticket (regionaal dagpas, zie de Bayern-Ticket gids) dekt geen ICE-diensten. Als de kosten prioriteit hebben, nemen regionale RE-treinen op dezelfde route approximately 1 uur 45 minuten maar accepteren het Bayern-Ticket. Tot vijf personen kunnen samen reizen op één Bayern-Ticket, waardoor het economisch is voor groepen.
De historische relatie tussen München en Neurenberg
De twee steden vertellen samen het volledige verhaal van de opkomst en ondergang van de nazibeweging. München is waar de partij werd opgericht, haar hoofdkantoor had en haar eerste massale aanhang verwierf. Neurenberg is waar de partij haar meest spectaculaire zelfreclame-optredens ensceneerde — en waar de overlevende leiding uiteindelijk verantwoording moest afleggen.
De gids voor de München Derde Rijk wandeltour behandelt de sites in het stadscentrum van München. De gids voor het NS-Dokumentationszentrum behandelt het speciaal hiervoor bestemde documentatiecentrum van München. De München WOII-historische gids geeft de volledige chronologische context. 
Third Reich and WWII walking tourBeschikbaarheid controleren
Een gecombineerd bezoek aan de Derde Rijk-sites van München en een dagtrip naar Neurenberg geeft het meest complete begrip van de geschiedenis en uiteindelijke afrekening van de beweging. De rechtsbeginselen die werden vastgesteld in Zaal 600 tussen 1945 en 1949 vormen nog steeds de basis van het internationale humanitaire recht en het Internationaal Strafhof — ze zijn niet puur historisch maar leven voort in lopende vervolgingen van oorlogsmisdadigers in Den Haag.
Veelgestelde vragen over de Neurenbergse processen
Waren de Neurenbergse processen eerlijk?
Deze vraag is sinds 1945 door rechtsgeleerden besproken. Critici hebben het probleem van de rechtspraak van de overwinnaars aangekaart — de geallieerden waren zelf partij bij daden die als oorlogsmisdaden hadden kunnen kwalificeren (de bombardementen op Dresden, het Sovjet-Katynmassacre). Het tribunaal had geen neutrale rechters. Verdachten hadden echter rechtsbijstand, konden verweer voeren en verscheidenen werden vrijgesproken. De meeste rechtshistorici concluderen dat ondanks legitieme procedurele kritiek de materiële rechtvaardigheid van de hoofdvonnissen niet ernstig in twijfel wordt getrokken.
Wat is er met de vrijgesproken verdachten gebeurd?
Drie verdachten werden vrijgesproken: Hjalmar Schacht (voormalig president van de Rijksbank), Franz von Papen (voormalig vice-kanselier) en Hans Fritzsche (radiopropagandist). Hun vrijspraken waren controversieel — de Sovjet-rechter had een afwijkende mening. Schacht en Von Papen werden later berecht door Duitse denazificatierechtbanken en veroordeeld; Schacht werd uiteindelijk vrijgesproken in beroep.
Wat is de verbinding tussen Neurenberg en het Internationaal Strafhof?
De Neurenbergse beginselen — dat individuele leiders strafrechtelijk verantwoordelijk zijn voor oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid, en dat bevelen opvolgen geen verweer is — werden in 1950 door de Verenigde Naties gecodificeerd en vormden de basis voor het Statuut van Rome van 1998 dat het Internationaal Strafhof instelde. Het ICC, gevestigd in Den Haag, heeft jurisdictie over genocide, misdaden tegen de menselijkheid en oorlogsmisdaden en heeft zaken vervolgd uit Soedan, de Democratische Republiek Congo, Kenia en andere situaties.
Wat was de verbinding tussen de Neurenbergse Wetten en de stad?
De Neurenbergse Wetten — twee wetteksten die formeel werden afgekondigd op de NSDAP-partijrally van 1935 in Neurenberg — ontnamen Joden de Duitse staatsburgerschap en verboden huwelijken en seksuele relaties tussen Joden en niet-Joden. Ze werden vernoemd naar de stad waar ze werden afgekondigd, niet waar ze werden opgesteld (voornamelijk in Berlijn). Het Documentatiecentrum bij de rallylieplaatsen behandelt de wetten en hun gevolgen.
Kan ik de gevangenis bezoeken waar de verdachten werden vastgehouden?
De gevangenis in het Paleis van Justitie complex waar de Neurenbergse verdachten werden vastgehouden is niet meer toegankelijk voor bezoekers — het maakt nog steeds deel uit van een operationele justitiële faciliteit. De tentoonstelling van het Memorium bevat documentatie van de gevangenisomstandigheden. Sommige van de originele cellen zijn gedocumenteerd in archievenfoto’s.
Zijn er andere sites in Neurenberg gerelateerd aan de Tweede Wereldoorlog?
Buiten het Memorium en het Documentatiecentrum heeft Neurenberg uitgebreide oorlogsgeschiedenis. De middeleeuwse oude stad was voor 90 procent verwoest bij bombardementen en uitgebreid herbouwd na de oorlog. De Neurenbergse Kroniek, een van de vroegste gedrukte boeken met illustraties, werd in 1493 in Neurenberg geproduceerd — de stad heeft een lange geschiedenis als centrum van drukkunst, ambachten en handel die het nazi-tijdperk voorafgaat en overleeft.
Topervaringen
Boekbare activiteiten met geverifieerde prijzen en directe bevestiging op GetYourGuide.
