Gids voor de Bierkelderputsch: Münchens mislukte nazigreep van 1923
Wat was de Bierkelderputsch en waar vond die plaats?
De Bierkelderputsch was een mislukte staatsgreeppoging door Hitler en de NSDAP op 8–9 november 1923 in München, begonnen in de Bürgerbräukeller-bierkelder in de wijk Haidhausen. Op de avond van 8 november onderbrak Hitler een politieke bijeenkomst, vuurde een pistool af op het plafond en kondigde een nationale revolutie aan. De volgende dag werd een mars van circa 2.000 gewapende aanhangers naar het stadscentrum gestopt bij de Feldherrnhalle op Odeonsplatz, waarbij een politieconfrontatie 16 putschisten en 4 politieagenten het leven kostte.
De nacht dat München bijna werd omvergeworpen
Om half negen op de avond van 8 november 1923 drong een man in een zwarte jaskostuum door de drukke hoofdzaal van de Bürgerbräukeller-bierkelder in Münchens wijk Haidhausen. Hij klom op een stoel, vuurde een pistool op het plafond en riep: “De nationale revolutie is uitgebroken! De zaal is omringd door 600 zwaar bewapende mannen. Niemand mag vertrekken.”
De spreker was Adolf Hitler. De man aan het spreekgestoelte dat hij had onderbroken — Gustav Ritter von Kahr, de Beierse staatscommissaris — hield halverwege een toespraak tot een publiek van circa 3.000 Münchense zakenlieden, politici en functionarissen. De avond stond op het punt de loop van de Duitse geschiedenis te veranderen, maar niet in de richting die Hitler beoogde.
De Bierkelderputsch van 8–9 november 1923 was een mislukte staatsgreeppoging waarbij 20 mensen het leven verloren op de straten van het Münchense centrum en Hitler in de gevangenis belandde. Het was ook de gebeurtenis die hem transformeerde van een regionale agitator in een nationale figuur, en die hem dwong de electorale strategie te ontwikkelen die hem een decennium later aan de macht zou brengen.
München was de enige plaats waar dit had kunnen gebeuren. De stad was tegelijkertijd de politieke basis van de beginnende NSDAP, de hoofdstad van een Beiers staatsbestuur dat zelf in open spanning stond met de nationale regering in Berlijn, en een stad die nog steeds getraumatiseerd was door het geweld van de naoorlogse revolutionaire periode.
Context: hyperinflatie in de Weimarrepubliek en Beiers separatisme
Het begrijpen waarom de putsch plaatsvond vereist het begrijpen van de crisis van 1923. De Weimarrepubliek had tegelijkertijd te maken met hyperinflatie, Frans-Belgische bezetting van het Ruhrindustriegebied en een politiek systeem dat zijn tegenstanders aan zowel links als rechts als onwettig beschouwden.
In november 1923 kostte een brood in Duitsland meerdere miljarden mark. Gedurende een levenlang opgebouwde spaargelden waren uitgewist. De middenklasse — professionals, kleine zakenlieden, ambtenaren — was verwoest op een manier die de arbeidersklasse, die weinig spaargeld te verliezen had, niet was. Deze groep vormde de kern van de vroege NSDAP-aanhang.
Beieren had zijn eigen complicaties. De Beierse staatsregering onder Kahr runde effectief een onafhankelijk conservatief-nationalistische administratie. Een fractie binnen deze regering was sympathiek voor nationalistische revolutie, maar Kahrs versie van revolutie was Beiers geleid en monarchistisch van karakter, niet Hitleriaans. Dit onderscheid had enorme invloed op de uitkomst van de putsch.
De NSDAP had in 1923 circa 55.000 leden, gecentreerd op München. Hitler was 34 jaar oud. Zijn politieke model was de Opmars naar Rome van oktober 1922, waarbij Mussolini naar de Italiaanse hoofdstad had gemarcheerd en zijn aanstelling als premier had afgedwongen.
De Bürgerbräukeller: 8 november 1923
De Bürgerbräukeller op Rosenheimer Strasse 5 was een grote Münchense bierkelder met een capaciteit van enkele duizenden mensen. Op 8 november had Kahr een openbare toespraak georganiseerd om over de politieke crisis te spreken. Het publiek omvatte de vooraanstaande figuren van Münchens conservatieve establishment.
Hitlers troepen hadden weken van tevoren gepland. SA-eenheden omsingelden het gebouw voordat Kahr begon met spreken. Stormtroepen rolden een machinegeweer naar binnen opgesteld om de menigte te bestrijken. Om 20:30 vuurde Hitler zijn pistool op het plafond — het kogelgat werd naar verluidt bewaard en jarenlang aan bezoekers getoond — en eiste het woord.
Hij dwong Kahr, Lossow en Seisser met een pistool op zak naar een zijkamer. Erich Ludendorff, de Eerste Wereldoorlog-generaal en nationalistische boegbeeldfiguur die Hitler als prestigieuze bondgenoot had aangetrokken, arriveerde later en voegde gezag toe aan de gebeurtenissen. Na onderhandelingen stemden alle drie functionarissen mondeling in met de putsch. Ze werden vervolgens vrijgelaten om “hun taken uit te voeren” — een catastrofale misrekening van Hitler.
Op het moment dat ze het gebouw verlieten, begonnen Kahr en Lossow de putsch te onderdrukken. Kahr trok zich terug naar een overheidsgebouw en gaf een verklaring uit die zijn gedwongen toezeggingen vernietigde. Lossow nam contact op met de Reichswehr. In de vroege uren van 9 november bewogen staatsstrijdkrachten zich om politieposities door München te versterken. Wandeltour: Derde Rijk en Tweede Wereldoorlog München — inclusief Feldherrnhalle
9 november 1923: de mars en de Feldherrnhalle
Op de ochtend van 9 november stonden Hitler en zijn bondgenoten voor een keuze: de putsch opgeven of doorgaan. Ludendorff, wiens militaire prestige centraal stond in het plan, weigerde terug te deinzen. Er werd besloten te marcheren.
Rond 12:00 uur verzamelde een colonne van circa 2.000 gewapende SA-mannen en aanhangers zich buiten de Bürgerbräukeller en marcheerde door de straten van München naar het centrum. Hitler was vooraan, evenals Ludendorff, Hermann Göring en andere NSDAP-leidinggevenden. Ze droegen hakenkruisvlaggen en wapens.
De route leidde hen over de Ludwigsbrücke, door de Isartor en omhoog over de Tal naar Marienplatz, waar ze naar het noorden langs Weinstrasse afsloegen. Op Odeonsplatz werd de colonne geblokkeerd bij het smalle doorgang naast de Feldherrnhalle — een neoclassieke loggia ter herdenking van Beierse militaire helden, voltooid in 1844 naar het model van de Loggia dei Lanzi in Florence.
De Landespolizei (staatspolitie) had zich over de doorgang opgesteld met geweren. Wie er als eerste schoot, is nooit definitief vastgesteld. De uitwisseling van schoten duurde circa 30 tot 60 seconden. Toen het voorbij was, lagen 16 NSDAP-leden en 4 politieagenten dood of stervend op straat. Hitler, naast een man die werd neergeschoten en gedood, ontwrichtte zijn schouder toen hij naar de grond werd getrokken. Hij werd vervolgens geholpen bij het verlaten van de plek in een wachtende auto.
Ludendorff, met buitengewone moed of onverschilligheid, liep door de politierijen en werd aan de andere kant gearresteerd.
Hitlers arrestatie en het Landsberg-proces
Hitler vluchtte München en werd twee dagen lang verborgen bij de villa van zijn Amerikaanse supporter Ernst Hanfstaengl in Uffing am Staffelsee. Hij werd daar gearresteerd op 11 november.
Het hoogverraadrpces liep in München van 26 februari tot 1 april 1924. De presiderend rechter, Georg Neithardt, was sympathiek voor de nationalistische zaak en stond Hitler veel meer vrijheid toe dan de standaard rechtbankprocedure toestond. Hitler gebruikte het proces als platform voor nationalistische toespraken die uitgebreid werden verslagen in de Duitse en internationale pers.
Het vonnis was vijf jaar in gevangenis Landsberg am Lech met de mogelijkheid van voorwaardelijke vrijlating na zes maanden, de minimumstraf onder de wet. Hitler zat circa acht maanden uit in Landsberg am Lech, een vesting-gevangenis circa 65 kilometer ten westen van München. Zijn omstandigheden waren comfortabel: hij had een privékamer, ontving uitgebreide bezoekers en werd meer als politiek gevangene behandeld dan als gewone crimineel. Rudolf Hess nam dictaat op voor wat Mein Kampf zou worden. Hitler werd op 20 december 1924 vrijgelaten. Begeleide rondleiding: geboorteplaats van het Derde Rijk, München
De Feldherrnhalle: een nazibedevaartsoord en anti-bedevaartsoord
Na de machtsgreep van de nazi’s in 1933 werd de Feldherrnhalle een heilige plek in de nazi-ideologie. De doden van de putsch werden als martelaren van de beweging uitgeroepen, en de plek waar zij vielen werd gemarkeerd met een herdenkingsplaquette in 1933. SS-wachten werden geposteerd, en iedereen die het monument passeerde, moest de nazigroet geven.
Een aanzienlijk aantal Müncheners begon omlopen te maken via een parallelle steeg — de Viscardigasse, nu populair “Drückebergergasse” (Drukker-Allee) genoemd — om zowel het monument als de verplichte groet te vermijden. Deze bescheiden daad van alledaagse non-conformiteit is een van de kleine historische details die Münchense gidsen met meer dan gemiddelde historische kennis plegen te vermelden.
Na 1945 werd het monument verwijderd. De Feldherrnhalle is vandaag precies wat het was gebouwd in 1844: een neoclassiek architectonisch element aan het noordeinde van Residenzstrasse, geflankeerd door twee leeuwensculpturen. Het wordt nu voornamelijk gebruikt als achtergrond voor buitenspektakels, politieke bijeenkomsten van allerlei aard en toeristische foto’s.
De marienplatz-gids behandelt het omliggende gebied meer in detail.
Het NS-Dokumentationszentrum
Het Dokumentationszentrum für die Geschichte des Nationalsozialismus (NS-Dokumentationszentrum) opende op Brienner Strasse in Maxvorstadt op 1 mei 2015 — precies 70 jaar na de overgave van Duitsland. Het staat op de plek van het voormalige NSDAP-hoofdkwartier, het Braune Haus (Bruine Huis), dat na de oorlog werd gesloopt.
De permanente tentoonstelling “München en het nationaal-socialisme” volgt de rol van de stad over vier verdiepingen, van de beginjaren van de NSDAP tot de oorlog, de Holocaust en de naoorlogse periode.
Praktische informatie:
- Adres: Brienner Strasse 34, 80333 München (U2 Königsplatz-station)
- Openingstijden: dinsdag–zondag 10:00–19:00, gesloten op maandagen
- Toegangsprijs: €9 voor volwassenen, gratis voor minderjarigen
- Reken op 2–3 uur voor de permanente tentoonstelling
- Engelstalige audiogids beschikbaar
De NS-Dokumentationszentrum München heeft meer praktische informatie over een bezoek.
De Bürgerbräukeller-locatie vandaag
De originele Bürgerbräukeller werd in 1979 gesloopt. Op de locatie aan Rosenheimer Strasse in Haidhausen werden vervolgens het Hilton München City Hotel en een concert- en evenementenhal gebouwd. Een kleine herdenkingsinstallatie — de Erinnerungsort Bürgerhaus Bürgerbräu — documenteert de historische betekenis van de plek.
Eén extra historische noot: op 8 november 1939 — precies 16 jaar na de putsch — ontplofte een bom die was verborgen in een zuil van de Bürgerbräukeller 13 minuten nadat Hitler het gebouw had verlaten. De bom werd geconstrueerd door Georg Elser, een Zwabische meubelmaker die volledig alleen handelde. Acht mensen kwamen om het leven; 63 raakten gewond. Hitler overleefde. Elser werd gevangen genomen, opgesloten in Dachau en in april 1945 geëxecuteerd, kort voor het einde van de oorlog. Privé- of kleine groep Derde Rijk en Tweede Wereldoorlog wandeltour
De Bierkelderputsch-locaties bezoeken: praktische informatie
Feldherrnhalle op Odeonsplatz: gratis, altijd toegankelijk. Neem de U3/U6 naar Odeonsplatz. De originele doorgang waar de confrontatie plaatsvond, is het smalle gat tussen de Feldherrnhalle en de Theatinerkirche.
NS-Dokumentationszentrum op Brienner Strasse: de meest grondige institutionele behandeling van de periode, €9 voor volwassenen, gesloten op maandag. Neem de U2 naar Königsplatz.
Bürgerbräukeller-locatie op Rosenheimer Strasse: geen formele tentoonstelling, maar het adres (nu het Hilton Hotel) is historisch gedocumenteerd en een plaquette markeert de betekenis. Neem de S-Bahn naar Rosenheimerplatz.
Landsberg am Lech (waar Hitler gevangen zat): circa 65 km ten westen van München, bereikbaar per trein (circa 1 uur). De voormalige gevangenis is nog steeds in gebruik als penitentiaire inrichting en niet openbaar toegankelijk. Privé Derde Rijk en Tweede Wereldoorlog begeleide rondleiding
De putsch in retrospect: Münchens ongemakkelijke centraliteit
Münchens rol als geboorteplaats van het nationaal-socialisme is een feit dat de stad in verschillende perioden met wisselende mate van directheid heeft verwerkt. In de directe naoorlogse jaren kozen velen ervoor de nadruk te leggen op hun slachtofferrol onder het regime. De rol van München als enthousiaste vroege basis voor de NSDAP werd onderbelicht.
De opening van het NS-Dokumentationszentrum in 2015 markeerde een keerpunt in de officiële erkenning. De tentoonstelling verzacht Münchens betrokkenheid niet. Ze documenteert de enthousiaste vroege aanvaarding van de nazi-ideologie door de stad, de rol van Münchens zakelijke en professionele elites bij het mogelijk maken van de beweging, en het lokale bureaucratische apparaat dat vervolging uitvoerde.
Bezoekers die het karakter van München volledig willen begrijpen, hebben beide nodig: de Residenz en de Nymphenburg, maar ook de Feldherrnhalle en het NS-Dokumentationszentrum.
Veelgestelde vragen over de Bierkelderputsch
Waarom koos Hitler een bierkelder voor de putsch?
De Bürgerbräukeller werd niet willekeurig gekozen. Het was een van de grootste openbare vergaderruimten in München, in staat duizenden mensen te herbergen, en het was de locatie voor een vooraf aangekondigde toespraak van Gustav von Kahr die de aanwezigheid van de politieke establishment van de stad garandeerde.
Wat waren de langetermijngevolgen van het putsch-proces?
Het proces gaf Hitler een nationaal publiek platform dat de NSDAP via normale politieke organisatie nooit had kunnen bereiken. De relatief milde straf signaleerde dat sympathieke rechters in het Duitse rechtssysteem te vinden waren. De gevangenisperiode gaf Hitler ononderbroken tijd om Mein Kampf te schrijven.
Is er een museum specifiek over de Bierkelderputsch?
Er is geen museum uitsluitend gewijd aan de putsch, maar het NS-Dokumentationszentrum op Brienner Strasse behandelt het uitgebreid in zijn bredere tentoonstelling over München en het nationaal-socialisme.
Hoe beïnvloedde Mussolini’s Opmars naar Rome Hitlers planning?
Hitler modelleerde de putsch openlijk naar Mussolini’s succesvolle machtsgreep in oktober 1922. Het cruciale verschil was dat Mussolini de instemming had van de Italiaanse koning en het militaire apparaat; Hitler kon geen vergelijkbare steun verwerven van Kahr en Lossow eenmaal ze niet meer onder directe dwang stonden.
Wat gebeurde er met de NSDAP terwijl Hitler in de gevangenis zat?
De NSDAP werd officieel verboden na de putsch. De leiding splitste zich op in verschillende fracties. Toen Hitler in december 1924 werd vrijgelaten, herbouwde hij de partij van de grond op, ditmaal met expliciete inzet op het nastreven van de macht via verkiezingen in plaats van gewapende opstand.
Waar kan ik foto’s van de Bürgerbräukeller zien?
Het NS-Dokumentationszentrum heeft archieffoto’s van het interieur van de Bürgerbräukeller en de putsch-gebeurtenissen. Het Stadtarchiv München (gemeentearchief van München) bezit uitgebreide fotografische documentatie.
Topervaringen
Boekbare activiteiten met geverifieerde prijzen en directe bevestiging op GetYourGuide.
